Qobız - túrkiy xalıqlar mádeniy miyrasınıń áhmietli elementi bolǵan eń áyyemgi eki tarlı saz ásbaplarınan biri. Onıń jańǵırıǵı ásirler dawamında máresimler, úrp-ádetler hám bayramlarǵa joldas bolıp, áwladlar arasındaǵı baylanıstı saqlap qalǵan hám mádeniy dástúrlerdi jetkergen. Ilimpazlardıń pikirinshe, qobızdıń payda bolıwı eramızdıń V-VIII ásirlerine tuwra keledi.
Bul ásbap óziniń siyrek ushırasatuǵın dúzilisi sebepli jaratılǵan tereń meditativ dawısı menen belgili. Ásbaptıń korpusi tut yamasa erik tereginiń tutas agashınan islenedi.
Kese tárizli aǵash korpus, iyilgen grif, túye terisinen islengen membrana hám at qılınan islengen eki tar qobızǵa shamanlıq dástúrlerine barıp taqalatuǵın sıńǵırlı, obertonlarǵa bay ırǵaq beredi. Qobız shertiw ushın arnawlı sadaqsha paydalanıladı, ol da at qılınan islengen.
Muzıkalıq ásbap uzaq saparlarda alıp júriw ańsat bolıwı ushın arnalǵan bolıp, bul onıń kóshpeli turmıs tárizi menen baylanıslılıǵın sáwlelendiredi.
Búgingi kúnde Qaraqalpaqstanda qobız atqarıwshılıǵı dástúri tiykarınan qobız jırında dástanlar atqarıwshı jıraw-shayırlar tárepinen saqlanıp qalǵan. Bul biybaha kórkem óner muzıka, poeziya hám tariyxtı birlestiredi. Qobızdı, tiykarınan, er adamlar atqaradı, olar dástanlardı ózine tán tamaq qosıǵı usılında atqaradı.
Bunday muzıkalıq miyras tek ǵana mádeniy dástúrlerdi saqlap qalmay, al xalıqtıń ózine tánligin qáliplestiriwge de úles qosadı. Soǵan qaramastan, bul dástúrdi keleshek áwladlarǵa jetkeriw ushın onı qollap-quwatlaw hám rawajlandırıw zárúrligi bar.
Mádeniy miyras tájiriybeli ustalar sanınıń azayıwı, ósip kiyatırǵan áwladtıń jeterli bilimge iye emesligi, qobız jasaw hám tamaqtan qosıq aytıw kónlikpelerin úyretiwdegi qıyınshılıqlar sebepli ayrıqsha qáwip astında qalmaqta.
YUNESKO qobız soǵıw hám muzıka ásbabında atqarıw ónerin Arnawlı qorǵawǵa mútáj materiallıq emes mádeniy miyrastıń reprezentativ dizimine kirgizdi. Qarar 2025-jıl 10-dekabrde Nyu-Delide bolıp ótken YUNESKOnıń Materiallıq emes mádeniy miyras komitetiniń 20-sessiyasında qabıl etilgen.
Globallasıw hám mádeniy almasıw dáwirinde ózine tán milliy mádeniy ózgeshelikti qásterlep saqlaw ayrıqsha áhmiyetke iye bolmaqta. Bunda xalıq awızeki dóretiwshiligin qollap-quwatlaw, jańa atqarıwshılardı ilhamlandırıw úlken áhmiyetke iye. Jedellik penen ózgerip baratırǵan dúnyada mádeniy miyras baylıǵın qásterlep saqlaw, ásirese, jaslar ushın ayrıqsha áhmiyetke iye bolmaqta. Bul processte jaslar ótmish hám keleshekti baylanıstıratuǵın qádiriyatlardıń tasıwshısına aylanıp, dástúrler hám zamanagóylik arasında bekkem kópir jaratpaqta.