I.V.SAVITSKIY NOMIDAGI QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI DAVLAT SAN’AT MUZEYIGA TASHRIF BUYURISHNING UCHTA ASOSIY SABABI

Igor Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘iston Respublikasi davlat san’at muzeyining zamonaviy kolleksiyasida 100 mingdan ortiq san’at asarlari mavjud. Bu miloddan avvalgi III asrdan boshlab madaniy bo‘lak haqida tasavvur beruvchi xazinadir. Xronologik jihatdan to‘plam to‘rt ming yildan ortiq davrni qamrab oladi!

Nukus muzeyi kolleksiyasining dastlabki o‘zagi bugungi kunda Qoraqalpog‘iston Respublikasi joylashgan Orolbo‘yi mintaqasining qadimiy va xalq amaliy san’ati bo‘lgan. Igor Vitalevich Savitskiy boshchiligidagi to‘plamning shakllanishi 1950-yillarning oxiri va 1960-yillarning boshlarida, muzey rasman tashkil etilishidan oldin boshlangan. Qoraqalpog‘iston amaliy bezak san’ati buyumlarining aksariyati XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Ular orasida ko‘chmanchi xalqlar yurishlarida foydalangan yog‘och va teridan yasalgan buyumlar - kumush bilan bezatilgan egarlar, idish-tovoqlar uchun g‘iloflar va o‘tov uchun o‘ymakor eshiklarni uchratish mumkin.

Qoraqalpoq o‘tovlarini bezash uchun gilam mahsulotlari alohida qiziqish uyg‘otadi, ularni yaratish uchun naqshli chiziqlar bo‘rtma tukli to‘qishning noyob texnikasini qo‘llagan holda bajarilgan. Shuningdek, to‘plamda qadimiy qoraqalpoq zargarlik buyumlarining serdolik va feruza qo‘shimchali kumushdan yasalgan eng boy namunalari, qoraqalpoq ayollarining tobelik va saukele kabi an’anaviy bosh kiyimlari ham mavjud.

Ipakdan tikilgan milliy liboslar nomsiz xalq hunarmandlari qo‘li bilan yaratilgan bo‘lib, bu buyumlarga alohida qadr-qimmat baxsh etadi va yuksak badiiy mahoratdan dalolat beradi.

Qadimgi va o‘rta asr shaharlaridan topilgan arxeologik ashyolarning keng qamrovli to‘plami Qoraqalpog‘istonning madaniy tarixining asosiy bosqichlarini yorqin aks ettiradi. Bu bosqichlar bronza davridan boshlanib, eng qadimgi davlatlarning paydo bo‘lishigacha davom etadi. Bunday davlatlardan biri Qadimgi Xorazm edi.

To‘plam ilk o‘rta asrlardan to Xorazm Temuriylar davlati tarkibiga kirgan XIV asr oxirigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi.

Qadimiy haykaltaroshlik namunalari, sopol buyumlar, zargarlik bezaklari, qo‘lyozmalar va noyob devoriy suratlar, shuningdek, zardushtiylik dinining hosildorlik ma’budasi Anaxitaning terrakota haykalchalari hamda ossuar (otashparast ajdodlar qoldiqlarini dafn etish uchun idishlar) kabi ashyolar mintaqaning tarixi va boy madaniy merosini chuqurroq anglash imkonini beradi.

Qadimgi va o‘rta asr Xorazm moddiy va badiiy madaniyatining buyumlari Tuproqqal’a, To‘qqal’a, Mizdaxkon va boshqa joylardan topilgan arxeologik topilmalar o‘tmishning muhim dalillari bo‘lib, bu noyob joyda yashagan odamlarning hayoti va an’analari haqida tasavvur beradi. Eng qadimgi eksponat qoyatosh rasmlari namunasi bo‘lib, u miloddan avvalgi II ming yillikka oid Bukantov tog‘ tizmasidagi qoya bo‘lagidagi ikki o‘rkachli tuya tasviridir. So‘nggi antik davr I - IV asrlarga olmani ushlab turgan qo‘l shaklidagi bronza to‘g‘nog‘ich, bronzadan yasalgan chiroqlar va sopol buyumlar kolleksiyasi, jumladan, don saqlash uchun xumlar, ko‘zalar va boshqa buyumlar XII-XIII asrlarga tegishli.

XX asrning 20 - 40-yillarida rus avangard rangtasviri kolleksiyasi Nukus muzeyiga butun dunyoga shuhrat keltirdi. Muzey zallarida asarlari namoyish etilgan ko‘plab mualliflar, masalan, R. Falk, K.Redko, L.Popova va haykaltarosh V.Mukhina Evropada keng tanilgan.

Muzey ekspozitsiyasida rassom A.Volkovning asl durdona asarlari va eng nozik uslubchi usta Usto Mo‘minning (A.Nikolayev) nafis asarlarini, shuningdek, O‘zbekistonda yashagan taniqli impressionist rassomlar U.Tansiqbayev va N.Karaxanlarning dastlabki asarlarini ko‘rish mumkin.

V. Rojdestvenskiy, E.Korovay, M.Kurzin, A.Shevchenkolarning ajoyib polotnolari ham avangardga ruhan va usluban yaqin bo‘lib, ular kolleksiyada muhim o‘rin tutadi.

Muzey nafaqat XX asrning birinchi yarmida Markaziy Osiyoning asosiy badiiy yo‘nalishlarini shakllantirgan mashhur rassomlarning durdona asarlarini saqlaydi, balki tomoshabinlarni Qoraqalpog‘istonning iste’dodli zamonaviy rassomlari, jumladan, J. Izentayev, B. Serikeev kabilarning ajoyib asarlari bilan tanishtiradi.

I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘iston Respublikasi davlat san’at muzeyining "Igor Savitskiy dunyosi" nomli yangilangan ekspozitsiyasi muzey ekspozitsiyasini qayta ko‘rib chiqishda muhim bosqich hisoblanadi. Yangilangan makon rassomlik, arxeologiya va amaliy san’atni birlashtirib, Savitskiyning Orolbo‘yi madaniy merosini asrab-avaylashga qo‘shgan beqiyos hissasini ta’kidlaydi.