Qo‘biz eng qadimgi kamonli ikki torli musiqa asboblaridan biri bo‘lib, turkiy xalqlar madaniy merosining muhim elementidir. Uning jarangi asrlar davomida marosimlar, urf-odatlar va bayramlarga hamroh bo‘lib, avlodlar o‘rtasidagi aloqani saqlab qolgan va madaniy an’analarni yetkazgan. Olimlarning fikriga ko‘ra, qo‘bizning paydo bo‘lishi milodiy V-VIII asrlarga to‘g‘ri keladi.
Bu cholg‘u o‘zining noyob tuzilishi tufayli yaratilgan chuqur meditativ ovozi bilan mashhur. Asbobning korpusi tut yoki o‘rik daraxtining yaxlit yog‘ochidan yasaladi.
Kosa shaklidagi yog'och korpus, egri bo'yin, tuya terisidan tikilgan bosh va ikkita ot junidan tikilgan torlar qobizga shamanlik an'analariga asoslangan jarangdor, boy ohang beradi. Qo‘biz chalish uchun maxsus kamoncha ishlatiladi, u ham ot qilidan yasalgan.
Musiqa asbobi uzoq safarlarda olib yurish oson bo‘lishi uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bu uning ko‘chmanchi turmush tarzi bilan bog‘liqligini aks ettiradi.
Bugungi kunda Qoraqalpog‘istonda qo‘biz ijrochiligi an’anasi asosan qo‘biz jo‘rligida dostonlar ijro etuvchi jirov-shoirlar tomonidan saqlanib qolgan. Bu noyob san’at musiqa, she’riyat va tarixni birlashtiradi. Qo‘bizni, asosan, erkaklar chaladilar, ular dostonlarni o‘ziga xos tomoq qo‘shig‘i uslubida ijro etadilar.
Bunday musiqiy meros nafaqat madaniy an’analarni saqlab qoladi, balki xalqning o‘ziga xosligini shakllantirishga ham hissa qo‘shadi. Shunga qaramay, bu an’anani kelajak avlodlarga yetkazish uchun uni qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish zarurati mavjud.
Madaniy meros tajribali ustalar sonining kamayishi, o‘sib kelayotgan avlodning yetarli bilimga ega emasligi, qo‘biz yasash va tomoqdan kuylash ko‘nikmalarini o‘rgatishdagi qiyinchiliklar tufayli jiddiy xavf ostida qolmoqda.
YUNESKO qo‘biz yasash va musiqa asbobida ijro etish san’atini Shoshilinch muhofazaga muhtoj nomoddiy madaniy merosning reprezentativ ro‘yxatiga kiritdi. Qaror 2025-yil 10-dekabrda Nyu-Dehlida bo‘lib o‘tgan YUNESKOning Nomoddiy madaniy meros qo‘mitasining 20-sessiyasida qabul qilingan.
Globallashuv va madaniy almashinuv davrida o‘ziga xos milliy madaniy o‘ziga xoslikni asrab-avaylash ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bunda xalq og‘zaki ijodini qo‘llab-quvvatlash, yangi ijrochilarni ilhomlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shiddat bilan o‘zgarib borayotgan dunyoda madaniy meros boyligini asrab-avaylash, ayniqsa, yoshlar uchun dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonda yoshlar o‘tmish va kelajakni bog‘laydigan qadriyatlar tashuvchisiga aylanib, an’analar va zamonaviylik o‘rtasida mustahkam ko‘prik yaratmoqda.