Markaziy Osiyo turkiy xalqlarining ko‘chmanchi madaniyati mintaqaning tarixiy merosida muhim o‘rin tutadi. O‘tov an’anaviy turar joy bo‘lib, qattiq iqlim sharoitida yashash uchun harakatchanlik va moslashuvchanlikni anglatadi.
U insonning tabiat bilan uyg‘un o‘zaro ta’sirini aks ettiradi, bunda konstruksiyaning har bir elementi mayda-chuydasigacha o‘ylangan bo‘ladi. Tuzilishining yengilligi, ixchamligi, tezda yig‘ish va qismlarga ajratish imkoniyati, shuningdek, faqat tabiiy materiallardan foydalanish o‘tovni ko‘chmanchi turmush tarzi uchun amaliy va estetik tanlovga aylantiradi.
Qo‘biz dashtning ovozi bo‘lsa, o‘tov uning me’morchiligidir. O‘tov shunchaki turar joy emas, u asrlar davomida shakllangan an’ana va urf-odatlarni o‘zida saqlab kelayotgan milliy o‘ziga xoslik ramzidir. O‘tov tikish nafaqat jismoniy mehnatni, balki chuqur bilim va mahoratni talab qiladigan san’atni ham talab qiladi. Uning interyeri tartibning uyg‘un mikrokosmosini ifodalaydi, bu yerda har bir tafsilot o‘z ma’nosiga ega, uning namat devorlari ortidagi dunyo esa kengroq koinotni shakllantirgan.
Materiallarni tanlash, yig‘ish tartibi, bezash va bezash texnikasi, naqshlarning ramziyligi avloddan avlodga, ustadan shogirdga o‘tib, uzluksiz madaniy zanjirni yaratadi.
Qoraqalpoq o‘tovi o‘zining noyob tuzilishi va nafis bezak elementlari bilan hayratga soladi. Naqshlarda xalq hayotining turli tomonlari, tabiat motivlari va an’analari mujassamlashgan. Oq kigiz bilan qoplangan to‘y o‘tovlari quvonch va yangi hayotning ramzi bo‘lsa, qora-uy deb ataladigan oddiy o‘tovlar qora kigiz bilan qoplangan. Bezakdagi bu qarama-qarshiliklar estetika va amaliylik o‘rtasida uyg‘unlik yaratadi.
O‘rta Osiyoning qoraqalpoq, qozoq, qirg‘iz kabi ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi xalqlari uchun o‘tov XIX asrning oxirigacha asosiy turar joy shakli bo‘lib kelgan. 1930-1940-yillarga kelib, u mavsumiy ko‘chishlar paytida asosan cho‘ponlar orasida ishlatilishda davom etdi.
Zamonaviy dunyoda o‘tovlar o‘zining avvalgi oddiy turar-joy vazifasini yo‘qotib, tashrif buyuruvchilar ko‘chmanchi turmush tarzi va an’analari sharoitlariga sho‘ng‘ishlari mumkin bo‘lgan obyektlarga aylandi.
Etnoqishloqlar madaniy merosning muhim saqlovchilariga aylanib, ko‘chmanchi xalqlarning madaniy boyligi bilan yaqindan tanishishga intilayotganlar uchun eshiklarni ochmoqda. Bu maskanlar o‘tmish va bugun o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajarib, avlodlar o‘rtasidagi aloqani mustahkamlaydi, bilim va tajriba almashinuvini rag‘batlantiradi.
Hindiston poytaxti Nyu-Dehlida bo‘lib o‘tgan YUNESKOning Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish bo‘yicha hukumatlararo qo‘mitasining 20-sessiyasida qoraqalpoq, qozoq va qirg‘iz xalqlarining o‘tov tikish borasidagi an’anaviy bilim va ko‘nikmalari Insoniyatning shoshilinch muhofazaga muhtoj nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi.
Ushbu merosni asrab-avaylash hunarmandchilik ko‘nikmalarini o‘rgatish, shuningdek, o‘tovni ko‘chmanchi turklarning tarixiy xotirasi va dunyoqarashining ramzi sifatida davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va ommalashtirishni o‘z ichiga oladi. Bu qaror xalq hunarmandlarining tarixiy qiymati va san’atini ta’kidlovchi ko‘chmanchi an’ananing mahorati va madaniy ahamiyatiga berilgan muhim baho bo‘ldi. U milliy o‘ziga xoslikni mustahkamlaydi va turkiy madaniy merosni yanada o‘rganish va jahon miqyosida targ‘ib qilish uchun turtki bo‘lib xizmat qiladi.
