Oraylıq Aziya túrkiy xalıqlarınıń kóshpeli mádeniyatı aymaqtıń tariyxıy miyrasında áhmiyetli orın iyeleydi. Otaw - dástúriy turaq jay bolıp, qattı klimat sharayatında jasaw ushın háreketsheńlik hám beyimlesiwsheńlikti ańlatadı.
Ol insannıń tábiyat penen únles óz-ara tásirin sáwlelendiredi, bunda konstrukciyanıń hár bir elementi mayda-shúydesine shekem oylanǵan boladı. Dúzilisiniń jeńilligi, ıqshamlıǵı, tez jıynaw hám bóleklerge ajıratıw imkaniyatı, sonday-aq, tek ǵana tábiyǵıy materiallardan paydalanıw otawdı kóshpeli turmıs tárizi ushın ámeliy hám estetikalıq tańlawǵa aylandıradı.
Qobız dalanıń hawazı bolsa, otaw onıń arxitekturası. Otaw tek ǵana turaq jay emes, ol ásirler dawamında qáliplesken dástúr hám úrp-ádetlerdi ózinde saqlap kiyatırǵan milliy ózine tánlik belgisi bolıp esaplanadı. Otaw qurıw tek fizikalıq miynetti emes, al tereń bilim hám sheberlikti talap etetuǵın kórkem ónerdi de talap etedi. Onıń interyeri tártiptiń úylesikli mikro kosmosın sáwlelendiredi, bul jerde hár bir detal óz mánisine iye, onıń kiyiz diywallarınıń artındaǵı dúnya bolsa keńirek kosmostı qáliplestirgen.
Materiallardı tańlaw, jıynaw tártibi, bezew hám bezew texnikası, naǵıslardıń simvolikası áwladtan áwladqa, ustazdan shákirtke ótip, úzliksiz mádeniy shınjırdı jaratadı.
Qaraqalpaq otawı óziniń siyrek ushırasatuǵın qurılısı hám názik bezew elementleri menen tań qaldıradı. Naǵıslarda xalıq turmısınıń túrli tárepleri, tábiyat motivleri hám dástúrleri jámlengen.
Aq kiyiz benen qaplanǵan toy otawları quwanısh hám jańa ómirdiń tımsalı bolsa, qara-úy dep atalatuǵın ápiwayı otawlar qara kiyiz benen bastırılǵan. Bezektegi bul qarama-qarsılıqlar estetika hám ámeliylik arasında únleslik jaratadı.
Qaraqalpaq, qazaq, qırǵız sıyaqlı Orta Aziyanıń kóshpeli hám yarım kóshpeli xalıqları ushın otaw XIX ásirdiń aqırına shekem tiykarǵı turaq jay forması bolıp kelgen. 1930-1940-jıllarǵa kelip, ol máwsimlik kóshiwler waqtında tiykarınan shopanlar arasında paydalanılıwın dawam etti.
Házirgi dúnyada qara úyler óziniń burınǵı ápiwayı turaq jay wazıypasın joǵaltıp, keliwshiler kóshpeli turmıs tárizi hám dástúrleriniń sharayatlarına súńgiwi múmkin bolǵan obektlerge aylandı.
Etnoawıllar mádeniy miyrastıń áhmiyetli saqshılarına aylanıp, kóshpeli xalıqlardıń mádeniy baylıǵı menen jaqınnan tanısıwǵa umtılǵanlar ushın esiklerdi ashpaqta. Bul orınlar ótmish hám búgin arasında kópir wazıypasın atqarıp, áwladlar arasındaǵı baylanıstı bekkemleydi, bilim hám tájiriybe almasıwdı xoshametleydi.
Hindstan paytaxtı Nyu-Delide bolıp ótken YUNESKOnıń Materiallıq emes mádeniy miyrastı qorǵaw boyınsha húkimetleraralıq komitetiniń 20-sessiyasında qaraqalpaq, qazaq hám qırǵız xalıqlarınıń qara úy tigiw baǵdarındaǵı dástúriy bilim hám kónlikpeleri Insaniyattıń qıstawlı qorǵawǵa mútáj materiallıq emes mádeniy miyrası Reprezentativ dizimine kirgizildi.
Bul miyrastı qásterlep saqlaw ónermentshilik kónlikpelerin úyretiw, sonday-aq, otawdı kóshpeli túrklerdiń tariyxıy esteligi hám kózqarasınıń tımsalı sıpatında mámleket tárepinen qollap-quwatlaw hám ǵalaba en jaydırıwdı óz ishine aladı. Bul qarar xalıq ónermentleriniń tariyxıy qunı hám kórkem ónerin atap ótiwshi kóshpeli dástúrdiń sheberligi hám mádeniy áhmiyetine berilgen áhmiyetli baha boldı. Ol milliy ózine tánlikti bekkemleydi hám túrkiy mádeniy miyrastı jáne de úyreniw hám dúnya kóleminde úgit-násiyatlaw ushın túrtki bolıp xızmet etedi.
