SAYG‘OQ – DASHTNING HAYRATOMUZ ANTILOPASI
Sayg‘oq — ko‘rinishi g‘aroyib, xushbichim va nihoyatda uchqur dasht antilopasi. O‘ziga xos xartumga ega bo‘lgani uchun o‘z jinsining boshqa vakillariga mutlaqo o‘xshamaydi. Bu ajoyib hayvon Yer yuzida 50-70 ming yil avval paydo bo‘lib, mamontlar davrini boshidan kechirgan va hozirgi kungacha o‘z mohiyatini saqlab qolgan. Biroq, bunday uzoq va boy tarix sayg‘oqlarni zamonaviy tahdidlardan himoya qila olmaydi: bu tur yo‘qolib borayotgan hisoblanadi. Afsuski, hozirgi sharoitda uning populyatsiyasi yashash joylarining yo‘qolishi, brakonerlik va iqlim o‘zgarishi tufayli tez sur’atlar bilan kamayib bormoqda. Qishloq xo‘jaligining kengayishi, qazilma boyliklarni qazib olish va insonning boshqa harakatlari sayg‘oqlar yashaydigan tabiiy muhitning buzilishiga olib keladi, bu esa ularning sonini sezilarli darajada kamaytiradi.
Sayg‘oq shunchaki hayvon emas, balki o‘zining ko‘p asrlik tarixi davomida ko‘plab sinovlarni yengib o‘tgan matonat ramzidir. Bir paytlar bu ajoyib tur Yevroosiyo qit’asining kengliklarida yashagan va uning shafqatsiz dashtlarda yashashga moslashish qobiliyati uni yovvoyi tabiatning haqiqiy timsoliga aylantiradi. Bugungi kunda sayg‘oq jiddiy tahdidlarga duch kelmoqda va uning omon qolishi ushbu noyob turni muhofaza qilish va saqlab qolish bo‘yicha sa’y-harakatlarga bog‘liq.
2002-yilda Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) bu turni "CR" toifasiga kiritdi, bu "yo‘qolib ketish xavfi ostida" degan ma’noni anglatadi. 2010-yilda "SOS Sayg‘oq" dasturi doirasida Qozog‘iston, O‘zbekiston va Rossiya vakillari ishtirokida o‘tkazilgan konferensiyada 5-may sanasi Xalqaro sayg‘oq kuni sifatida ta’sis etildi. Bu kun sayg‘oqlarni saqlab qolish muammolariga e’tibor qaratish va ularni himoya qilish haqida xabardorlikni oshirishga qaratilgan.
Noyob kiyik antilopasi O‘zbekiston Qizil kitobiga, IUCN Qizil ro‘yxatiga va CITESning II Ilovasiga (Yo‘qolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi to‘g‘risidagi konvensiya) kiritilgan. Ushbu chora-tadbirlar sayg‘oqlarni brakonerlikdan himoya qilish va ularning tabiiy yashash muhitida qayta tiklanishi uchun sharoit yaratishga qaratilgan. Ushbu noyob jonivorni saqlab qolish nafaqat biologik xilma-xillik nuqtai nazaridan, balki u yashaydigan ekotizimni saqlab qolish uchun ham katta ahamiyatga ega.
Sayg‘oqlar populyatsiyasini tiklash maqsadida 2016-yilda Qoraqalpog‘istonning Mo‘ynoq va Qo‘ng‘irot tumanlari hududida umumiy maydoni 848,1 ming gektar bo‘lgan "Sayg‘oqchi" majmua (landshaft) buyurtma qo‘riqxonasi, shu jumladan 219,8 ming gektar maydonda muhofaza zonasi tashkil etildi.
O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasida sayg‘oqlarni saqlash, tiklash va ulardan barqaror foydalanish bo‘yicha o‘zaro anglashuv memorandumi, shuningdek, ularni muhofaza qilish va ko‘paytirish bo‘yicha hukumatlararo bitim imzolandi.
