Bir paytlar O‘zbekiston shimolidagi gullab-yashnagan port shahri bo‘lgan Mo‘ynoq so‘nggi o‘n yilliklarda dunyodagi eng yirik ichki suv havzalaridan biri - Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan ekologik falokat ramzi sifatida mashhurlikka erishdi.
XX asr o‘rtalarida Orol dengizi xilma-xil baliqlarga boy bo‘lib, baliqchilik bilan kun kechirgan mahalliy aholi uchun tirikchilik manbai hisoblangan. Uning suvlarida besh yuzdan ortiq baliq ovlovchi kemalar va barjalar suzib yurardi. Biroq, 1960-yillardan boshlab, keng ko‘lamli sug‘orish va suv resurslaridan nooqilona foydalanishning kirib kelishi bilan halokatli o‘zgarishlar yuz berdi. Bir vaqtlar Orolni to‘yintirgan daryolar qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun qayta yo‘naltirildi va dengiz suvi jadal pasaya boshladi. Bugungi kunda dengiz qirg‘oq chizig‘idan yuz kilometrdan ortiq masofaga chekinib, o‘zidan so‘ng sho‘rxok Orolqum sahrosini qoldirdi.
Afsonaviy "Kemalar qabristoni" - Mo‘ynoqdagi sobiq gavjum dengiz porti o‘rnida joylashgan ochiq osmon ostidagi muzey.
Keraksizligidan zanglagan baliqchi kemalar bir paytlar bo‘ronli dengizning yalang‘ochlangan tubida abadiy qotib qoldi va Orol dengizining yo‘qolgan ulug‘vorligining ramziga aylandi.
Bu yerda qum ustida yotgan va asta-sekin korroziya va yemirilishga uchragan o‘nlab kemalarni ko‘rish mumkin. Bu kemalar inson tomonidan suv resurslaridan nooqilona foydalanish va uning mintaqa ekotizimiga ta’siri haqida eslatma bo‘lib xizmat qiladi. "Kemalar qabristoni" nafaqat tarixiy yodgorlik, balki tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish zarurligi haqida chuqur mulohaza yuritiladigan maskandir.
Zanglab borayotgan kema korpuslari orasida tarix nafasi, Orolbo‘yi mintaqasida ro‘y bergan ekologik fojia ko‘lami sezilib turadi.
Kemalarning ochilib qolgan tubida yotgan qoldiqlari qumga tashlangan ulkan kitlarni eslatadi.
Orolqum sahrosining landshafti uzoq o‘tmishning sirlarini o‘zida saqlaydi, o‘shanda bu yerda suv osti manzaralari va hayot shakllarining xilma-xilligi bilan qadimiy Tetis okeani hukmronlik qilgan.
Sokin ma’yuslik muhitiga chulg‘angan ushbu noyob joy Qoraqalpog‘istonning Nukusdan jip-turlarga borish mumkin bo‘lgan mashhur sayyohlik maskaniga aylandi. Orol dengizi yodgorligi va Orol dengizi tarixi muzeyi yonidagi kuzatuv maydonchasidan kemalarni tomosha qilishingiz, so‘ngra ularni yaqindan ko‘rish uchun pastga tushishingiz mumkin. Bu jozibador diqqatga sazovor joy nafaqat dramatik tasvirlarni suratga olishni, balki sodir bo‘lgan fojiani chuqurroq tushunishni istagan sayohatchilarni o‘ziga jalb qiladi.
Har yili "Kemalar qabristoni"da "Stixiya" elektron musiqa, fan va san’atning yorqin festivali o‘tkaziladi, bu ijod maydoni va Orolbo‘yi muammolariga jahon hamjamiyati e’tiborini jalb qilishning kuchli vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Bu yerning muhiti sayyoramizning kelajagi va uni asrab-avaylash uchun zimmamizdagi mas’uliyat haqida o‘ylashga majbur qiladi.
Manzil: Qoraqalpog‘iston Respublikasi Mo‘ynoq tumani
GPS koordinatalari: 43°47’24.5"N 59°02’02.3"E