O‘zbekiston tabiatining haqiqiy bezagi ko‘llar va bir qator sun’iy yaratilgan suv havzalari hisoblanadi. Ularning umumiy soni 500 dan ortiq. Suv resurslari hudud bo‘ylab notekis taqsimlangan. Ko‘llarning 40 foizdan ortig‘i g‘arbiy qismda, 35 foizi esa shimoliy qismda joylashgan. Amudaryo va Sirdaryo qirg‘oqlarida, Xorazm vohasida ko‘plab suv havzalari mavjud. Tekislikdagi ko‘llar daryo o‘zanlarida va sug‘oriladigan hududlar yaqinida joylashgan. Tekislikdagi ko‘llar orasida Arnasoy, Sudochye ko‘llar tizimi, Dengizko‘l, Baliqchi, Jiltirbos yaxshi tanilgan. Barcha suv havzalari baliqchilik xo‘jaligiga ixtisoslashgan.
Jiltirbos - Qoraqalpog‘iston Respublikasining Mo‘ynoq tumanida joylashgan, maydoni
150 kvadrat kilometr bo‘lgan sun’iy boshqariladigan suv havzasidir. Ko‘lning o‘rtacha chuqurligi 1 metrdan 3 metrgacha. Ilgari u Orol dengizining qo‘ltig‘i bo‘lgan, dengiz sathi keskin pasaygandan so‘ng undan ajralib, Amudaryo suvidan to‘yina boshlagan. So‘nggi yillarda suv havzasidagi suv sathini saqlab turishga yordam beradigan qo‘shimcha sug‘orish kanallari qazildi. Jiltirbosga suv Qozoqdaryo irmog‘idagi drenaj kollektorlaridan kelib tushadi va biroz sho‘r bo‘lib, ichishga yaroqsiz. Deyarli butun suv havzasi qamishzor bilan qoplangan bo‘lib, go‘zal manzarani hosil qiladi. Eng qurg‘oqchil yillarda Jiltirbos deyarli butunlay qurib qoladi va yilning katta qismida u ko‘plab alohida suv maydonlaridan iborat bo‘ladi. Unga yetib borish nisbatan qiyin, eng yaqin aholi punkti bo‘lgan Qozoqdaryo 30 kilometr uzoqlikda joylashgan, ammo suv sathi yuqori bo‘lganda, aylanma yo‘l 80-90 kilometrgacha cho‘ziladi.
Suv havzasining nomi ikki qismdan iborat: “jiltir” - yaltiroq, “bos” - suv. 2024-yilda Samarqandda bo‘lib o‘tgan 14-Bonn konvensiyasida Jiltirbos xalqaro ahamiyatga ega
suv-botqoq yerlar ro‘yxatiga kiritildi. Bu voqea mintaqamiz ekotizimi uchun ham, tabiiy resurslarni barqaror boshqarish uchun ham katta ahamiyatga ega. 15 yil davomida o‘rganilgan bu tabiiy obyekt O‘zbekistonda Ramsar konvensiyasiga kiritilgan beshinchi obyekt bo‘ldi.
Ramsar yerlari 1971-yilda Eronning Ramsar shahrida YUNESKO shafeligida imzolangan Ramsar konvensiyasi doirasida belgilangan jahon ahamiyatiga ega suv-botqoq hududlaridir. 1975-yilda kuchga kirgan Ramsar konvensiyasi nam yerlarni saqlash, shuningdek, resurslardan ekologik foydalanish bo‘yicha mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni nazarda tutadi.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda xalqaro ahamiyatga ega beshta suv-botqoq hududi ro‘yxatga olingan bo‘lib, ularning umumiy maydoni 674,4 ming gektarga yetadi. Bu noyob ekotizimlar qatoriga Dengizko‘l (2001-yilda e’lon qilingan), Arnasoy ko‘llar tizimi (2008), To‘dako‘l va Quyimozor suv omborlari (2020), ajoyib Sudochye ko‘llar tizimi (2023) va Jiltirbos ko‘li (2024) kiradi.
Jiltirbos xilma-xil va boy o‘simlik va hayvonot dunyosiga ega bo‘lgan tabiiy obyektdir. Jiltirbos suv-botqoq hududlari qushlarning migratsiyasida muhim rol o‘ynaydi. Ular bu yerda mavsumiy parvozlari paytida to‘xtab o‘tadi va 50 dan ortiq qush turlari, jumladan, kichik qorabug‘oz, oqqush-shiqildoq, botqoq boyqushi va burgut uchun in qurish joyi hisoblanadi.
Ko‘l Orolbo‘yi mintaqasiga xos bo‘lgan noyob endemik baliq turlarining yashash muhitidir. Uning suvlarida sazan, qilichbaliq, ilonbosh kabi turlarni uchratish mumkin.
Biologik xilma-xillikni saqlash nuqtayi nazaridan muhimligidan tashqari, suv havzasi Orol dengizining qurigan tubidan tuz changining tarqalishiga to‘sqinlik qiladigan tabiiy to‘siq vazifasini ham bajaradi.
Jiltirbos ko‘lining xalqaro ahamiyatga molik suv-botqoq yerlar ro‘yxatiga kiritilishi ekotizimni muhofaza qilish va qayta tiklashga, shuningdek, ekoturizmni rivojlantirishga qaratilgan ekologik dasturlarni moliyalashtirish va qo‘llab-quvvatlash uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va barqaror turizm amaliyotini joriy etishga ko‘maklashish maqsadida “Ovchilik fermasi” va “O‘rmon hamjamiyati” davlat dasturlari amalga oshirilmoqda.
Xalqaro ahamiyatga ega maqom suv-botqoq hududlarini inson faoliyati va iqlim o‘zgarishlarining salbiy ta’siridan himoya qilish bo‘yicha chora-tadbirlarni sezilarli darajada kuchaytirish imkonini beradi. Ushbu noyob ekologik resursni asrab-avaylash mintaqaning ekologik barqarorligi va biologik xilma-xilligini saqlab qolishning kafolati bo‘lib xizmat qiladi. Sa’y-harakatlarimizni birlashtirgan holda, tabiiy merosimizni kelajak avlodlar uchun saqlab qolishimiz mumkin.