Qaraqalpaq otawı kóshpeli arxitekturalıq oylap tabıwshılıq hám mádeniy ózine tánliktiń tımsalı bolıp tabıladı. Sheberlik penen islengen bul mobillikti ózinde jámlegen bolıp, hár qıylı klimat sharayatlarına beyimlesken halda sheksiz keńliklerde ańsat háreketleniw imkaniyatın beredi. Bul biybaha qurılma tek ǵana qolaylı baspana emes, al insannıń tábiyat penen únles jasawın sáwlelendiredi. Qara úy óziniń ózine tán qásiyetleri menen Oraylıq Aziyanıń kóshpeli mádeniyatınıń baylıǵı hám tereńligin sáwlelendiretuǵın eń belgili úylerinen birine aylanǵan.
Tariyxıy qaraqalpaqlar eki túrdegi otawlardan paydalanǵan, olardıń hár biri ózine tán wazıypaǵa iye bolıp, baylıq hám bezew dárejesi menen parıqlanǵan. Kúndelikli qara úy ámeliy mánisti sáwlelendiredi - bul standart, funkcionallıq otaw bolıp, onıń sırtqı kórinisi arnawlı dekorativ bezewlerdi názerde tutpaǵan hám kiyizdiń tábiyiy toq reńi menen baylanıslı edi. "Qara úy"den kúndelikli jasaw ornı sıpatında paydalanılǵan.
Kórkem otaw kelin-kúyew yamasa miymanlardı kútip alıw ushın arnalǵan. Saltanatlı yamasa bayramǵa arnalǵan otaw "aq otaw" dep atalıp, ústi ashıq reńli kiyiz benen jabılǵan.
Qaptal qaplamalardı ashıwǵa tiykarlanǵan siyrek ushırasatuǵın samallatıw sisteması quyash eń joqarı noqatta qızdırǵanda da ishkeride qolaylı salqınlıqtı támiyinleydi. Tábiyat penen únleslik hám qábileti qorshaǵan ortalıqqa beyimlesiw qaraqalpaqlardıń danalıǵı hám kóshpeli mádeniyatın kórsetedi.
Qaraqalpaq otawın bir neshe saat ishinde jıynaw yamasa bóleklerge ajıratıw múmkin. Process esik ornın ornatıwdan baslanadı, keyin 6, 8, geyde 12 jıynalatuģın aģash pánjere bólekleri ornatıladı, olar kerege dep ataladı.
Konus tárizli jaydıń tóbesin keń aq lentalar menen bekkemlengen, kiyiz hám toqıwlı tósekler menen qaplanǵan tuwrı baǵanalar payda etedi. Konstrukciyanıń joqarǵı bóliminde aǵashtan islengen taj - shańaraq jaylasqan bolıp, ol hám konstruktivlik, hám dekorativlik wazıypanı atqaradı, jaqtılıq hám tútin shıǵarıw ushın tesik wazıypasın atqaradı.
Otawdıń ishki bólegi belgili maqset hám simvolikalıq mániste shólkemlestirilgen. Ol erkekler tárepi (oń-jaq) hám hayallar tárepi (sol-jaq) ne bólinedi, bul áyyemgi teń salmaqlıq hám kosmoslıq úylesimlilik haqqındaǵı túsiniklerdi sáwlelendiredi.
Muqaddes elementler bosaǵa, oshaq hám húrmetli miymanlar ushın arnalǵan, saltanatlı bezetilgen tor bolıp tabıladı. Otawǵa kiriw ornı dástúriy túrde qublaǵa qaratılǵan bolıp, bul jıldıń qálegen máwsiminde optimal qolaylılıqtı támiyinleydi.
Hár bir toqılǵan lenta hám hár bir bezew de ámeliy, hám simvollıq wazıypanı atqarıp, otaw ishki dizaynınıń mádeniy áhmiyetin kórsetedi. Bunday jaqsı oylanǵan shólkemlestiriw tek ǵana otawda shańaraqlıq ortaqlıq sezimlerin jaratıwǵa járdem berip qoymastan, qaraqalpaq xalqınıń óz ortalıǵı hám úrp-ádetleri menen ruwxıy baylanısın bekkemleydi. Keńisliktiń bóliniwi tábiyat hám jámiyette bar bolǵan ekilikti sáwlelendirip, kúndelikli turmısta teńsalmaqlıqtıń áhmiyetin atap ótedi, bul elementlerdegi bay bezew hám puqta itibar qaraqalpaq mádeniyatınıń sheberligi hám kórkemlik sáwleleniwin kórsetedi, otawdı tek baspana emes, al olardıń ózine tánliginiń ayqın tımsalına aylandıradı.
YUNESKOnıń Materiallıq emes mádeniy miyrastı qorǵaw boyınsha húkimetleraralıq komitetiniń Deli qalasında (Hindstan) bolıp ótken 20-sessiyasında qaraqalpaq qara úylerin jasaw boyınsha dástúriy bilim hám kónlikpeler YUNESKOnıń Insaniyattıń materiallıq emes mádeniy miyrası reprezentativ dizimine kirgizildi.
Otaw - bul kosmologiyalıq kózqaras bolıp, onda turaq jay, qorshaǵan tábiyat hám Álem bir-biri menen únles birlikte óz-ara baylanısqan. Bul ózine tán arxitekturalıq usıl tek ǵana ıqsham úy wazıypasın atqarıp qoymastan, al insannıń dúnyadaǵı óz ornın tereń ańlawın da sáwlelendiredi. Otaw Ózbekstannıń materiallıq emes mádeniy miyrası bolıp, áyyemgi ráwiyatlar ruwxı hám ata-babalardıń danalıǵın ózinde saqlap qalǵan dástúrler, úrp-ádetler hám qádiriyatlardıń tımsalı bolıp esaplanadı. Olar óz úylerin qorshaǵan dúnya menen birlik belgisi sıpatında kórgen.