Orol va Kaspiy dengizlari oralig‘ida joylashgan Ustyurt 200 ming kvadrat kilometrdan ortiq maydonni egallaydi va hali ham arxeologlar va tarixchilar uchun noma’lum hudud bo‘lib qolmoqda.
Yassi tog‘likdan hammaga ma’lum bo‘lgan Buyuk ipak yo‘li - Xorazmni Volga daryosining quyi oqimi va Sharqiy Yevropa bilan bog‘lagan qadimiy karvon yo‘li o‘tgan. Bu yo‘l "Nefrit yo‘li" deb ham atalgan, chunki u orqali nefrit va lazurit tashilgan.
Ustyurt platosida neolit davri ibtidoiy odamining 60 ta makoni topilgan. 30-yillarning o‘rtalaridan boshlangan arxeologik tadqiqotlar natijasida antik va o‘rta asrlarga oid ko‘plab yodgorliklar aniqlandi. Xorazm davlatining gullab-yashnagan davrida Ustyurtda karvonsaroylar, signal minoralar, sardobalar qurilgan, quduqlar qazilgan.
Ustyurtdagi karvonsaroylar bir-biridan 35-40 kilometr masofada qurilib, savdogarlar, sayyohlar va elchilar dam oladigan, ko‘chmanchilar bilan mol ayirboshlaydigan joy bo‘lgan. O‘rta asrlarga oid Beleuli karvonsaroyi Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qo‘ng‘irot tumani Jasliq qishlog‘idan 67 kilometr shimoli-sharqda joylashgan. Taxminan XIV asrga (boshqa versiyalarga ko‘ra XI asrga) tegishli bo‘lgan bu ulug‘vor me’moriy yodgorlik savdo yo‘lining asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, yo‘lovchilarni ulkan cho‘l platosi o‘rtasida boshpana, himoya va suv bilan ta’minlagan.
Beleuli karvonsaroyining o‘lchami 35x29 metrni tashkil etgan. Binoning burchaklari diametri 3 metrga yaqin dumaloq minoralar bilan mustahkamlangan, shimoli-g‘arbiy va janubi-sharqiy devorlarning o‘rta qismlarida yarim dumaloq minoralar joylashgan.
Karvonsaroy binosi ikki qavatli bo‘lib, 14 xona (hujra) dan iborat edi - har bir qavatda 7 tadan, shuningdek, isitish tizimi ham mavjud edi.
Darvozaning old tomoni baland peshtoqli peshtoq bilan ochilgan bo‘lib, peshtoq shaklida ishlangan darvozaning yuqori qismi qizil g‘isht bilan qoplangan va ikkita sherning bo‘rtma tasviri bilan bezatilgan.
Karvonsaroyning qalinligi 1,0-1,2 m bo‘lgan devorlari chig‘anoqdan yasalgan to‘rtburchak plitalardan qurilgan. Uning devorlarida sayyohlar va savdogarlar qoldirgan paleografik yozuvlar va petrogliflar saqlanib qolgan.
Bu yozuvlar orasida eski lotin alifbosida bitilgan matnlarni uchratish mumkin edi. Ichki hovlining o‘rtasida quduq bo‘lib, u charchagan yo‘lovchilar va ularning hayvonlari uchun suv manbai bo‘lib xizmat qilgan.
Beleuli karvonsaroyi yirik o‘rta asr majmuasining bir qismi edi. Uning atrofida quduqlar, yomg‘ir va qor suvlari to‘planadigan va saqlanadigan sardobalar, qurilish toshlari qazib olinadigan karerlar, o‘rta asr va zamonaviy qabristonlarni ko‘rish mumkin. Qabristonlarda o‘yma va yozuvli qabr toshlari yaxshi saqlangan.
Bugungi kunda Beleuli karvonsaroyi peshtoqining yuqori qismi qulab tushgan. Ushbu tarixiy obyektda qazish ishlari davom etmoqda va har bir topilma mintaqaning tarixiy ahamiyatini chuqurroq anglashimizga yordam beradigan yangi tafsilotlarni ochishga va’da bermoqda. Beleuli O‘zbekiston moddiy va madaniy merosining ko‘chmas mulk obyektlari milliy ro‘yxatiga kiritilgan.