Игор Виталиевич Савиткий 105 ёшда.

Игор Виталиевич Савиткий 105 ёшда.

Рассом, рестовратор, этнограф, Ўзбекистон санъат арбоби, Қорақалпоғистон халқ расоми, «Буюк хизматлари учун» ордени сохиби, Нукус санъат музейи ташкилотчиси ва биринчи директори ва Ўрта Осиёда рус маданиятининг биринчи жонбозларидан.

Рассомнинг ҳам ижоди, ҳам ҳаёт йўли қийин кечди. Игор Виталиевич Савицкий 1915 йил 4 августда Киевда туғилган. Болалигида у яхши таълим олди. Савицкийнинг болалиги антик давр билан ўралган бўлиб, унда бадий дид тарбияланган.

1920 йилларнинг бошларида Савицкийлар оиласи Москвага кўчиб ўтди. Бу эрда ёш Савицкий расм чизишни яхши кўради. Рассомлар Р.Мазел ва Э.Сахновскаянинг хусусий дарсларини "Ҳаммер ва Сиcкле" заводининг завод мактабида ўқитиш билан бирлаштириб, у электр монтаж мутахассислигини олди.

1934 йилдан бошлаб Савицкий дастлаб Полиграфия институтининг графика бўлимида, кейин 1905 санъат мактабида ўқиди. 1938 йилдан 1944 йилгача у Лев Крамаренко студиясида Рассомлар малакасини ошириш институтида талаба бўлган ва у билан бирга Қрим ва Кавказда эскизларга борган.

1941-1946 йилларда Савицкий Суриков институтида талаба бўлган. Касаллик туфайли урушдан мўжизавий равишда қутулди. 1942 йилда институтдан Самарқандга эвакуация қилинди. Очлик, касаллик, уруш давридаги қийинчиликларга қарамай, бу йигитнинг келажакдаги тақдирини белгилаб берадиган давр эди. Самарқандда Савицкий машҳур Р.Фалк билан яқинлашади, Н. Уляновдан сабоқ олади. Ўрта Осиёнинг кашф этилиши саньатнинг вазифаларини тушуниш учун жуда кўп имконият яратди.

1950 йилда Савицкий таниқли этнограф Татяна Жданконинг Хоразм археологик ва этнографик экспедицияси билан Қорақалпоққа саёҳат қилиш таклифини қабул қилди. 1950 йилдан 1957 йилгача у ушбу экспедициянинг доимий рассоми бўлган. Кейин Қорақалпоқ АССР пойтахти Нукусга келади. У ўша эрда охирги кунларигача ишлади.

Експедицияда ишлаган йиллар давомида, Савицкий рассомнинг бевосита вазифаларидан ташқари, халқ амалий саньатининг намуналарини тўплаш учун Қорақалпоғистоннинг қишлоқларига гастролларда қатнашди. Аста-секин, бу ишғол уни шу қадар забт этадики, Амударёнинг қуйи оқимида, чўллар ўртасида яшовчи халқларнинг номаьлум саньати тақдири тўғрисида жиддий ўйлай бошлайди.

Қорақалпоқ тилини билмаган ҳолда, у уйда сақланаётган антиквар буюмларнинг қадрини тушунтиришга турли йўллар билан уриниб кўрди. Одамлар бошқа миллат вакилининг аньанавий уй-рўзғор буюмларига бўлган қизиқишини кўриб, ота-боболаридан қолган ҳамма нарсани унга кўрсатишга ҳаракат қилишди.

Кўп ўтмай, турли хил антиквар рус коллекциялари тўплангани ҳақида ғалати руслар ҳақидаги миш-мишлар Қорақалпоғистоннинг овуллари ва туманларига тарқалди. Айнан ўша давр "антик даврга оид ёдгорликлар" сақланмаган. Савицкий томонидан қорақалпоқ халқининг асарларини тўплаш бўйича қилинган ишлар бебаҳодир. Унинг тинимсиз меҳнати натижасида келажакдаги саньат музейига асос солган ноёб халқ ижодиёти тўплами тўпланди.

Игор Савицкий ҳукуматни 1966 йилда очилган музейни яратиш зарурлигига ишонтиришга муваффақ бўлди. У тасвирий саньат, бенуқсон дид ҳақида тушунчасини музей учун ишларни танлашда англайди. Унинг мақсади кичик Третяков галереясининг ҳар хил принципини такрорламаслик учун ноодатий музей яратиш эди. У, шунингдек, ёш қорақалпоқ рассомларига Москва ва Тошкентда ўтган ва 1930-1930-йилларда ўтган издошларини кўрсатмоқчи эди. Дастлаб Савицкий Ўрта Осиё билан боғлиқ рассомларнинг асарларини тўплаган (А. Исупов, Л. Крамаренко, Н. Улянов, Р. Фалк, М. Волошин) ва Ўрта Осиё бадиий мактабининг (Р. Мазел) ташкил этилишида бўлганлар, хусусан, ўзбек ( А. Волков, М. Курзин, Н. Карахан, У. Тансикбаев, В. Уфимцев ва бошқалар) кейинчалик рассомлар доирасини кенгайтирдилар.

Сталинизм давридан бери маданий сиёсатда нималар содир бўлаётганининг гувоҳи бўлиб, у ўша пайтдаги СССРда деярли фойдасиз бўлган (1960 йиллар, "булдозер" кўргазмалари даври) рус маданиятининг бутун бир қатламини четлаб ўтолмайди ва эьтиборсиз қололмайди. Игор Савицкий Москва ва Иттифоқнинг бошқа шаҳарларидан сиёсий марказлардан узоқда жойлашган Нукусдаги муртад рассомларнинг расмиятчилик белгиси остида юзлаб, минглаб, ўн минглаб унутилган асарларни экспорт қилишни бошлайди. Доимий равишда "халқ душманлари" қаторига қўшилиш хавфини туғдирадиган Савицкий, Совет Иттифоқида режим томонидан тан олинган ва рад этилган асарларни сотиб, ноқонуний ижодкорларни ёки уларнинг меросхўрларини қидирар эди.

30 йил давомида у дунёда тан олинган, аммо Совет Иттифоқида тан олинмаган, масалан, Роберт Фолк, Любов Попова, Иван Кудряшов, Климент Редко, Александр Волков сингари таниқли рассомларнинг 44 мингдан ортиқ расм ва расмларини тўплаган ёки аниқ сақлаган. Тансикбаев ва Уфимцева.

Бу ажойиб инсоннинг бутун ҳаёти бадиий музей билан боғлиқ эди. Унга Ўзбекистон аҳолиси машҳур музейларидан бири Нукусда жойлашганлигидан қарздор. Унинг саьй-ҳаракатлари билан 1966 йилда ташкил этилган кичик вилоят музейи жаҳон саньат музейига айланди.

И.В.Савицкийнинг хилма-хил фаолиятида бир нечта асосий йўналишларни аниқлаш мумкин: рассом-рассом, саньат обьектларининг коллектори, реставратор, қорақалпоқларнинг аньанавий саньатининг саньацҳунос-тадқиқотчиси, музей асосчиси ва маьмури, та’рбиячи ва ўқитувчи.

Савицкийнинг ҳаёт танлови, ҳатто ХХ асрнинг йигирманчи ва ўттизинчи йиллардаги маданият одамларини танлаш билан солиштирганда, ҳайратланарли кўринади. У Москвадаги порлоқ мартаба истиқболларидан, моддий фаровонлик ва пойтахт ҳаётининг қулайликларидан воз кечди ва ўша пайтда кам одам биладиган мамлакатда яшашга кўчиб ўтди. Ижодий ҳаётида, биринчи навбатда, унинг фаолияти зарурлигига қатьий ишониши, бажараётган ишининг келажакдаги аҳамиятига бўлган ишонч уни ҳайратга солади.

Нукус ассамблеяси ташкил топган дастлабки йилларида машҳур бўлди, аммо бу ҳали ҳам норасмий шон-шараф эди. 1968-1969 йилларда унинг тўплами Москвада, Шарқ музейида намойиш этилди. Кейин СССР шаҳарлари бўйлаб парад бўлиб ўтди: Таллин. Лвов, Ленинград, Олма-Ота, Уфа, Қозон, Тошкент ва бошқалар. Савицкийнинг обрўси шу қадар ўсдики, уни Москвада ҳисоблашмоқда. СССР Маданият вазирлиги уни сотиб олиш учун пул тўлаш орқали қўллаб-қувватлай бошлайди.

Тез орада Савицкий музейи Қорақалпоғистон зиёлилари эришган маданий ҳаётнинг марказига айланди. Музейлар ва унинг ижодкорининг шахси ушбу минтақанинг замонавий бадиий маданияти ривожига, қорақалпоқ ижодий зиёлиларининг шаклланишига катта таьсир кўрсатишни бошлади. Савицкий ҳаётининг "Нукус даври" қорақалпоқ саньатининг воқеаси бўлган деб айта оламиз. Биринчи қорақалпоқ рассомларини тарбиялаган. У, шунингдек, ёш қорақалпоқ рассомларига Москва ва Тошкентда ўтган ва 1930-1930-йилларда ўтган издошларини кўрсатмоқчи эди.

Музейнинг замонавий коллексиясида 90 мингдан ортиқ турли хил экспонатлар мавжуд. Улар орасида рус авангардининг асарлари, ўзбекистонлик рассомларнинг расмлари, шунингдек, Қорақалпоғистон амалий саньати буюмлари ва қадимий Хоразм саньати мавжуд. Тўпламда Лувр экспонатларининг бир нечта нусхалари мавжуд.

И.В.Савицкий номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Давлат музейи тўпламининг мутахассислари Россия авангардининг дунёдаги аҳамияти ва ҳажми бўйича Россия музейи (Санкт-Петербург) коллекциясидан кейин, шунингдек, Осиё минтақасидаги энг яхши тўпламлардан бири сифатида тан олинган.

1984 йилда Игор Виталиевичнинг вафотидан кейин Савицкийнинг музейни ташкил этиш ва янада тарғиб этишдаги хизматлари ҳисобга олинган ҳолда, Ўзбекистон Республикаси Партия Қорақалпоғистон вилояти қўмитаси ва Қорақалпоқ АССР Вазирлар Кенгаши қарори билан Игор Виталиевич Савицкий номини Қорақалпоқ давлат саньат музейига бериш тўғрисида қарор қабул қилинди.

Савицкийнинг ҳақиқий тан олиниши, у тўплаган тўплам мамлакатда янги ўзгаришлар билан бирга келди ва музейнинг оммавийлашуви 1991 йилда Нукусда журналистлар ва экспертлар, чет эл элчихоналари ва халқаро ташкилотлар ходимлари учун йўл очилганида бошланди. "Чўлда музей" феномени бутун дунёда муҳокама қилинмоқда.

И.В.Савицкийнинг фидокорона фаолияти Ўзбекистон ҳукумати томонидан юқори баҳоланди. 2002 йилда Ўзбекистон Республикаси биринчи Президенти И.А.Каримовнинг фармони билан И.В. Савицкий вафотидан сўнг мамлакатнинг энг олий мукофотларидан бири - "Буюк хизматлари учун" ордени билан тақдирланган.

Савицкий ҳар доим музейга нафақат маҳаллий аҳоли, балки бутун дунёнинг саньат ихлосмандлари ташриф буюришини орзу қилган ва унинг орзуси ушалди.

Ўзбекистон мустақилликка эришиши билан музей дунёнинг турли бурчаклари, Эвропа ва МДҲ, АҚШ, Австралия ва бошқалар учун зиёратгоҳга айланди. Кўплаб мамлакатларда Россия, Германия, Франция, Италия, Голландия, АҚШ, Австралияда музей коллекциясининг энг яхши асарларининг кўргазмалари бўлиб ўтди.

2010 йил якунларига кўра, музей ташриф буюриш бўйича Ўзбекистондаги энг яхши музей деб топилди ва Ўзбекистон Республикаси Маданият ва спорт ишлари вазирлиги ва "Ўзбекмузей" фондининг "Саёҳлар Этиборини Козонган музейи" номинациясида (сайёҳлар эьтиборини жалб этган музей) диплом билан тақдирланди.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан қабул қилинган “2012-2013 йилларда И.Савицкий номидаги Қорақалпог‘истон Республикаси Давлат сан’ат музейи мажмуасининг 2-босқичи қурилишининг бошланиши тЎг‘рисида” ги ҳужжат музейнинг мамлакат маданий ва иқтисодий салоҳиятини ривожлантиришда тутган Ўрни катта эканидан далолатдир.

2012 йил сентябр ойида музей 50 миллиондан ортиқ фойдаланувчи дунёдаги энг катта саёҳат, меҳмонхона, ресторан ва кўнгилочар веб-сайт “ТрипАдвисор” томонидан ишлатиладиган стикер ва тавсияларни олди, чунки музей дунё сайёҳлик дунёсида муҳим ўрин тутади.