Igor Vitalievich Savitkiy 105 jasta.

Igor Vitalievich Savitkiy 105 jasta.

Súwretshi, restovrator, etnograf, Ózbekstanǵa miyneti singen kórkem óner ǵayratkeri, «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni lawreatı, Qaraqalpaqstan xalıq xudojnigi, Nókis kórkem óner muzeyi tıykarshısı hám birinshi direktorı hám Orta Aziyada orıs mádeniyatınń birinshi pidayılarınan.

Súwretshiniń jumısı da turmıs jolı da qıyın keshti. Igor Vitalievich Savitskiy 1915-jıl 4 avgustta Kievda tuwılǵan. Balalıǵında ol jaqsı tálim aldı. Savitskiydiń balalıǵı áyyemgi dáwir menen oralǵan bolıp, onda kórkem talǵam tárbiyalanǵan.

1920 jıllardıń baslarında Savitskiylar shańaraǵı Moskvaǵa kóship ótti. Bul jerde jas Savitskiy súwret sızıwdı jaqsı kóredi. Súwretshiler R. Mazel hám E. Saxnovskayanıń jeke sabaqların "Hammer hám Sickle" zavodınıń zavod-mektepte oqıtıw menen birlestirliip, ol elektr montaj qánigeligin aldı.

1934 jıldan baslap Savitskiy dáslep Poligrafiya institutınıń grafika bóliminde, keyin 1905 kórkem óner mektepte o'qıdı. 1938 jıldan 1944 jılǵa shekem ol Lev Kramarenko studiyasında súwretshiler mamanlıǵın asırıw institutında student bolǵan hám ol menen birge Qrım hám Kavkazda eskizlarǵa barǵan.

1941-1946 jıllarda Savitskiy Curikov institutında student bolǵan. Kesellik sebepli urıstan qutıldı. 1942 jılda instituttan Samarqandqa evakuatsiya etildi. Ashlıq, kesellik, urıs dáwirindegi qıyınshılıqlarǵa qaramay, bul jigittiń keleshektegi táǵdirin belgilep beretuǵın dáwir edi. Samarqandta Savitskiy belgili R. Falk menen jaqınlasadı, N. Ulyanovdan sabaq aladı. Orta Aziyanıń jańalıq ashılıwı kórkem ónerdiń wazıypaların túsiniw ushın júdá kóp múmkinshilik jarattı.

1950-jılda Savitskiy tanımalı etnograf Tatyana Jdankonıń Xorezm arxeologik hám etnografik ekspediciyası menen Qaraqalpaqqa sayaxat etiw usınısın qabılladı. 1950- jıldan 1957 jılǵa shekem ol usı ekspediciyasınıń turaqlı súwretshisi bolǵan. Keyin Qaraqalpaq ASSR paytaxtı Nókiske keledi. Ol sol jerde sońǵı kúnlerine shekem isledi.

Ekspediciyada islegen jıllar dawamında, Savitskiy súwretshiniń tikkeley wazıypalarınan tısqarı, xalıq ámeliy kórkem óneriniń úlgilerin toplaw ushın Qaraqalpaqstannıń awıllarına gastrollarda qatnastı. Az-azdan, bul qızıǵıwshılıq onı oǵada jawlap alıp ketedi, Amudariyanıń tómengi aǵımında, shól ortasında jasawshı xalıqlardıń belgisiz kórkem óneri táǵdiri tuwrısında saldamlı oylay baslaydı.

Qaraqalpaq tilin bilmese de, ol úyde saqlanıp atırǵan áyyemgi buyımlardıń qadrini túsindiriwge hár qıylı jollar menen urınıp kórdi. Adamlar basqa millet wákiliniń dástúriy úy-ruwzıger buyımlarına bolǵan qızıǵıwshılıǵın kórip, áke-babalarınan qalǵan hámme zattı oǵan kórsetiwge háreket etti.

Kóp ótpey, hár qıylı áyyemgi orıs kollektsiyaları tóplanǵanı haqqında ájep orıslar haqqındaǵı mısh-mısh gápler Qaraqalpaqstannıń awılları hám rayonlarına tarqaldı. Áyne sol dáwir " áyyemgi dáwirge tiyisli esteliklar" saqlanbaǵan. Savitskiy tárepinen qaraqalpaq xalqiniń dóretpelerin toplaw boyınsha etilgen jumıslar bahasız bolıp tabıladı. Onıń tınımsız miyneti nátiyjesinde keleshektegi kórkem óner muzeyine tiykar salǵan kem ushraytuǵın xalıq dóretiwshilik kompleksi toplandı.

Igor Savitskiy húkimetti 1966 jılda ashılǵan muzeygi jaratıw zárúrligine isendiriwge eristi. Ol suwretleytuǵın kórkem óner, benuqson talǵam haqqında túsinigin muzey ushın jumıslardı tańlawda tusinip jetedi. Onıń maqseti kishi Tretyakov galereyasınıń túr-túrli princibin tákirarlamaw ushın apiwayı emes bolǵan muzey jaratıw edi. Ol, sonıń menen birge, jas qaraqalpaq súwretshilerine Moskva hám Tashkentte ótken hám 1930-1930 jıllarda ótken isin dawamlawshıların kórsetiwshi edi. Dáslep Savitskiy Orta Asiya menen baylanıslı súwretshilerdiń dóretpelerin toplaǵan                  (A. Isupov, L. Kramarenko, N. Ulyanov, R. Falk, M. Voloshin) hám Orta Asiya kórkem mektebiniń (R. Mazel) dúziliwinde bolǵanlar, atap aytqanda, ózbek ( A. Volkov, M. Kurzin, N. Karaxan, Ol. Tansikbaev, V. Ufimtsev hám basqalar) keyinirek súwretshiler sheńberin keńeytirdi.

Stalinizm dáwirinen berli materiallıq siyasatda neler júz bolıp atırǵanınıń guwası bolıp, ol sol waqıttaǵı SSSRda derlik paydasız bolǵan (1960 jıllar, " buldozer" kórgezbeleri dáwiri) orıs mádeniyatınń pútkil bir qatlamın shetlep óte almay hám itibarsız qala almaydı. Igor Savitskiy Moskva hám Birlespeniń basqa qalalarınan siyasiy oraylardan uzaqta jaylasqan Nókisdegi murtad súwretshilerdiń keńsepazlıq belgisi astında júzlegen, mińlaǵan, on mińlaǵan umıtılǵan dóretpelerdi kirip etiwdi baslaydı. Turaqlı túrde "xalıq dushpanları" qatarına qosıw qáwpin tuwdıratuǵın Savitskiy, Sovet Birlespesinde rejim tárepinen tán alınǵan hám biykarlaw etilgen dóretpelerdi satıp, nızamǵa qarsı dóretiwshilerdi yamasa olardıń miyrasxorların izler edi.

30 jıl dawamında ol dúnyada tán alınǵan, biraq Sovet Birlespeinde tán alınbaǵan, mısalı, Robert Folk, Lyubov Popova, Ivan Kudryashov, Kliment Redko, Aleksandr Volkov sıyaqlı tanımalı súwretshilerdiń 44 mińnan aslam súwret hám súwretlerin toplaǵan hám saqlaǵan.

Bul ájayıp insannıń pútkil turmısı kórkem muzey menen baylanıslı edi. Oǵan Ózbekstan xalqı belgili muzeylerinen biri Nókisde jaylasqanlıǵınan qarızdar. Onıń umtılıw-háreketleri menen 1966 jılda islengen kishi wálayat muzeyi jáhán kórkem óner muzeyine aylandı.

I. V. Savitskiydiń túrme-túr iskerliginde bir neshe tiykarǵı jónelislerdi anıqlaw múmkin: súwretshi, kórkem óner obyektlariniń kollektorı, restavrator, qaraqalpaqlardıń dástúriy kórkem óneriniń izertlewshisi, muzey tiykarshısı hám administratorı, ta'rbiyashı hám oqıtıwshı.

Savitskiydiń turmıs tańlawı, hátte XX ásirdiń jigirmalanshı hám otızınshı jıllardaǵı mádeniyat adamların tańlaw menen salıstirǵanda, tań qalarlı kórinedi. Ol Moskvadagi jarqıraǵan mártebe kelesheklerinen, materiallıq párawanlıq hám paytaxt ómirinń qolaylıqlarınan waz keshti hám sol waqıtta kem adam biletuǵın mámlekette jasawǵa kóship ótti. Dóretiwshilik turmısında, birinshi náwbette, onıń iskerligi zárúrligine qatań iseniwi, atqarıp atırǵan jumısınń keleshektegi áhmiyetine bolǵan isenim onı tańlanıwǵa saladı.

Nókis assambleyasi shólkemlesken dáslepki jıllarında belgili boldı, biraq bul ele de rásmiy bolmaǵan dańq hám ataq edi. 1968-1969 jıllarda onıń kompleksi Moskvada, Shıǵıs muzeyinde kórsetiw etildi. Keyin SSSR qalaları boylap parad bolıp ótti: Tallin Lvov, Leningrad, Alma-ata, Ufa, Qazan, Tashkent hám basqalar. Savitskiydiń abırayı oǵada óskenligi sonshelli, onı Moskvada SSSR Mádeniyat ministrligi onı satıp alıw ushın pul tólew arqalı qollap-quwatlay baslaydı.

Tez arada Savitskiy muzeyi Qaraqalpaqstan oqımıslı adamları erisken materiallıq turmıstıń orayına aylandı. Muzeyler jáne onıń dóretiwshiiniń shaxsı usı regionnıń zamanagóy kórkem mádeniyatı rawajlanıwına, qaraqalpaq dóretiwshilik oqımıslı adamlarınıń qáliplesiwine úlken tásir kórsetiwdi basladı. Savitskiy ómirinń "Nókis dáwiri" qaraqalpaq kórkem óneriniń waqıyası bolǵan dep ayta alamız. Birinshi qaraqalpaq súwretshilerin tárbiyalaǵan. Ol, sonıń menen birge, jas qaraqalpaq súwretshilerine Moskva hám Tashkentte ótken hám 1930-1930 jıllarda ótken isin dawamlawshıların kórsetiwshi edi.

Muzeydiń zamanagóy kolleksiyasında 90 mińnan aslam hár qıylı eksponatlar bar. Olar arasında orıs avangardınıń dóretpeleri, Ózbekstanlıq súwretshilerdiń súwretleri, sonıń menen birge, Qaraqalpaqstan ámeliy kórkem óneri buyımları hám áyyemgi Xorezm kórkem óneri bar. Jıynaqda Luvr eksponatlarining bir neshe nusqaları bar.

I. V. Savitskiy atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik muzeyi kompleksiniń qánigeleri Rossiya avangardiniń dúnyadaǵı áhmiyeti hám kólemi boyınsha Rossiya muzeyi (Sankt-Peterburg) kollektsiyasinan keyin, sonıń menen birge, Asiya regionidegi eń jaqsı jıynaqlardan biri retinde tán alınǵan.

1984 jılda Igor Vitalievichtiń opatınan keyin Savitskiydiń muzeyni shólkemlestiriw hám jáne de úgitlew xızmetlerin esapqa alınǵan halda, Ózbekstan Respublikası Partiya Qaraqalpaqstan wálayatı komiteti hám Qaraqalpaq ASSR Ministrler Kenesinin’ sheshimi menen Igor Vitalievich Savitskiy atınıń Qaraqalpaq mámleketlik kórkem óner muzeyine beriw tuwrısında qarar qabıllandı.

Savitskiydiń haqıyqıy tán alınıwı, ol toplaǵan jıynaq mámlekette jańa ózgerisler menen birge keldi hám muzeydiń ǵalabalıqlasıwı 1991-jılda Nókiste jurnalistler hám ekspertler, sırt el elshixanaları hám xalıq aralıq shólkemler xızmetkerleri ushın jol ashılǵanıda baslandı. " Shóldegi muzey" fenomeni dúnyada dodalanbaqta.

I. V. Savitskiydiń janbazlıq iskerligi Ózbekstan húkimeti tárepinen joqarı baxalandı. 2002-jılda Ózbekstan Respublikası birinshi Prezidenti I. A. Karimovtiń pármanı menen I. V. Savitskiy opatınan keyin mámlekettiń eń joqarı sıylıqlarınan biri - "Ullı xızmetlerin ushın" ordeni menen sıylıqlandı.

Savitskiy mudamı muzeyge tek ǵana jergilikli xalıq emes, bálki dúnyanıń kórkem óner ıqlaspentleri keliwin árman etken hám onıń ármanı orınlandı.

Ózbekstan ǵárezsizlikke erisiwi menen muzey dúnyanıń hár qıylı múyeshleri, Evropa hám ǴMDA, AQSh, Avstraliya hám basqalar ushın keliw ornına aylandı. Kóplegen mámleketlerde Rossiya, Germaniya, Frantsiya, Italiya, Gollandiya, AQSh, Avstraliyada muzey kollektsiyasınıń eń jaqsı shıǵarmalarınıń kórgizbeleri bolıp ótti.

2010 jıl juwmaqlarına kóre, muzey keliw boyınsha Ózbekstandaǵı eń jaqsı muzey dep tabıldı hám Ózbekstan Respublikası Mádeniyat hám sport isleri ministrligi hám "Ózbekmuzey" fondınıń" Sayohlar itıbarına erisken muzeyi" nominatsiyasında (sayaxatshılar itibarın tartqan muzey) diplom menen sıylıqlandı.

Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti tárepinen qabıl etilgen “2012-2013 jıllarda I. Savitskiy atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik kórkem óner muzeyi kompleksiniń 2-basqıshı qurılısınıń baslanıwı tuwrısında” ǵı hújjet muzeydiń mámleket materiallıq hám ekonomikalıq potencialın rawajlandırıwdında tutqan ornı úlken ekeninen derek bolıp tabıladı.

2012-jıl sentyabr ayında muzey 50 millionnan artıq paydalanıwshı dúnyadaǵı eń úlken sayaxat, mıymanxana, restoran hám kewil-ashar veb-sayt “TripAdvisor” tárepinen isletiletuǵın stiker hám usınıslardı aldı, sebebi muzey dúnya sayaxatshılıq dúnyasıda za’ru’rli orın tutadı.

Búgin I. Savitskiy tuwılıwınıń 105 jıllıǵı belgilenetuǵın kúnde isenim menen aytıw múmkin, Igor Vitalievich Nókiste muzey jaratıp tek ǵana qaraqalpaq kórkem óneri rawajlanıwına emes, bálki dúnya kórkem óneriniń rawajlanıwına keń ushraytuǵın úlken úles qosqan.