Tábiyǵiy miyras

Qaraqalpaqstannıń tábiyatı tań qalarlıq hám ráń-báreń. Bul onıń landshaftı, paydalı qazılmaları jáne bay haywanat hám ósimlik dúnyasında kózge taslanadı. Máselen, onıń keń territoriyasında 400 den aslam túrdegi haywanat jasaydı jáne mıńǵa shamalas hár qıylı joqarı ósimlikler ósedi.

Qaraqalpaqstan tábiyatı tek usı aymaqqa ǵana tán bolǵan úsh landshaft penen sıpatlanadı. Bul – Ámiwdárya deltası, onsha biyik bolmaǵan tawlarǵa iye, Qızıl qum shólistanlıǵınıń arqa-batıs bólegi, shıǵısta bolsa – gipsli shólistanlıq bolıp tabılatuǵın Ústirt tegisliginiń ideal dárejedegi jazıq jiyekleri.

Ámiwdárya deltası óziniń terekli-putalı toǵayları hám nuw qamıslıq toǵayları menen at shıǵarǵan. Olar topıraqtıń ıǵallanıwın támiynlep, burınǵı waqıtta Ámiwdáryanıń tómengi boylarındaǵı úlken maydanlarda ósip turǵan. Dáryanıń deltasında kóplegen ózekler, kishigirim kóller hám batpaqlı maydanlar jaylasqan.

Qızıl qum shólistanlıǵına Ámiwdárya hám Sırdáryanıń eski ańǵarlarınıń kewip qalǵan topıraq penen qum basıp ketken ultanları tán. Jaqın arada ol arqa-batısta jańadan payda bolǵan Aralqum menen birigip ketti. Onıń quramına túslik táreptegi Moynaq tóbeliginen arqa táreptegi Qulanlı yarım atawına shekemgi atawlar dizbeginen ibarat territoriyanıń barlıǵı kiredi.

Ústirt tegisligi – bul 300 metrge shekem jetetuǵın, bir neshshe suwsız oypatlıqqa iye bir tegis jatqan biyik maydan. Olardıń ishinde eń belgilisi – Barsa kelmes hám Ásseke awdan.

Tábiyǵıy landshafttıń hár birinde óziniń ráń-báreńligi menen parıqlanatuǵın, dárya alabı, qumlıq yaki gipsli shólistanlıqqa tán bolǵan haywanat hám ósimlik dúnyası bar. Mısalı, Ústirt tegisliginiń faunası hár qıylı túrge jatatuǵın kesirtke hám jılanları menen kózge túsedi. Bul jerde hár bir máwsimde quslardıń 200 ge shamalas túrleri jasaydı. Qızılqum shólistanlıǵı kóplegen kemiriwshi hám jer bawırlawshı haywanlar jasaytuǵın mákan esaplanadı. Bul jerde tek qumlı shólistanlıqta jasaytuǵın seksewil soykasın ushıratıw múmkin.

Qaraqalpaqstan klimatı – qatań kontinentallıq klimat bolıp tabıladı. Ol ıssı, jawın-shashınsız jaz hám suwıq, negizinen qarsız qıstıń bolıwı menen sıpatlanadı. Bul jerde jawın-shashın az ǵana muǵdarda, tiykarınan alǵanda qıs-báhár pasılında jawadı. Bunday klimat shárayatları haywanat dúnyası wákilleriniń, sonıń ishinde shólistanlıq jerlerde jasawshı haywanlardıń ózine tán bolǵan ómir súriwin qáliplestiredi. Olarda suwdıń jetispewshiligine hám saratannıń ıssına hár qıylı tárizdegi kónlikpe júzege kelgen. Mısalı, haywanlardıń bir bólegi túngi jasaw tárizine ótip, kúndiz inine kirip ketedi yamasa qumǵa sińip jasırınadı. Bazı haywanlar ulıwma suw ishpeydi, olar ósimliklerdi jew arqalı suwdıń jetispewshiligin qaplaydı, jırtqısh haywanlar bolsa – óz oljalarınıń qanı arqalı shólin qandırıp otıradı. Qala berse, haywanat dúnyasınıń bazı wákilleri báhárde ayrıqsha aktiv bolıp, jazdıń saratan ıssısında uyqıǵa ketedi.

Sonıń menen birge, Qaraqalpaqstan paydalı qazılmalarǵa oǵada bay. Máselen, Qaraqalpaqstanda gaz, temir, fosforitler, bentonit hám kaolin ılayları, as duzı hám glauber duzı, granit hám mramordıń jer astı úlken kánleri bar. Respublika aymaǵında but tası ushın porfirit, sonday-aq shaǵıl tas hám gidravlikalıq beton qazıp alıw jumısları alıp barılmaqta.

Qaraqalpaqstan territoriyasında úsh qorıqxana zonası jaylasqan. Bul – Beruniy rayonında 1971-jılı shólkemlestirilgen tómengi Ámiwdárya mámleketlik biosferalıq rezervatı; 1991-jılı Moynaq rayonında shólkemlestirilgen «Saygachiy» mámleketlik zakaznigi hám «Sudochye» mámleketlik ornitologiyalıq zakaznigi.