Úlken Gúldirsin

Úlken Gúldirsinge (b.e. IV–III áá. – b.e. III á., b.e. XII–XIII áá.) erte Antik dáwirde tiykar salınǵan bolsa da, ol Xorezmshaxlar húkimdarlıǵı dáwirindegi nusqalardıń eń jaqsılarınan biri. Bul qala Áyyemgi Xorezmniń eń iri qorǵanlarınan biri esaplanadı. Ol pishimi boyınsha 350×230 m kólemge iye, múyeshleri dúnyanıń tórt tárepine qaraǵan durıs emes tuwrımúyeshlikten ibarat. Qorǵannıń kirer awzı túslik diywaldıń ortasında jaylasqan.

Antik dáwirge tiyisli diywallar hám qorǵan diywallarınıń tsokol tárepindegi qarawıl tóbeler paqsadan salınǵan, joqarǵı jaǵı bolsa qam gerbishten órilgen. Olar bazı jerinde biyikligi 15 metrge jetetuǵın óz qáddin saqlap qalǵan, hám XII–XIII ásirlerde Xorezmshahlar tárepinen qayta qurılǵan. Qorǵannıń fortifikatsiyası alǵa súrilgen (shıǵıńqı turǵan) qarawıl tóbeleri bar qosımsha qatar sırtqı baryerdiń qurılıwı arqalı nıǵaytılǵan.

Boljawlarǵa qaraǵanda, bul Orta ásirlik qorǵan tikkeley strategiyalıq rol oynaǵan, óytkeni usı waqıtta onda adamlar onsha jasamaǵan. Arxeologiyalıq qazıwlar waqtında onda kóp muǵdarda Antik dáwirine hám Orta ásirge tiyisli keramikalıq buyımlar, bronzadan islengen zatlar hám bezeniw buyımları, teńgeler tawılǵan. Bul teńgelerdiń tabılıwına qarap, Úlken Gúldirsinde adamlardıń sońǵı jasaǵan waqtı – 1220-jıllar, degen juwmaqqa kelingen. Usı jıllar Muhammed Xorezmshahtıń húkim súrgen dáwiri bolıp, bul gezleri monǵol basqınshıları Xorezmge shabıwıl jasaǵan edi.

Úlken Gúldirsinniń gidiman qarabaxanaları haqqında kóplegen ápsana hám ráwiyatlar toqılǵan. Xalıqta Gúldirsinniń tawsılmas baylıǵına iyelik etiw ushın jer astı jolın izlegen adamdı baxıtsızlıq kútedi, degen túsinik bolǵan. Qorqınıshlı aydarha qorıp jatirǵan jasırın jer astı jolına iseniw jaqınǵa shekem ómir súrip kelgen.